Kerstmis op IJsland

Het kerstfeest is een vermenging van het Christendom en oudere gebruiken. Het gaat om de geboorte van Jezus én om de zonnewende en andere rituelen, het gaat om licht en duisternis. De feesten zijn op magische wijze met elkaar vervlochten en dankzij onze voorouders komen we deze donkere dagen in de winter goed door. Zo lijkt het psychologisch heel slim om een groene boom in huis te halen, met alle kale bomen buiten. Ook de lichtjes zijn goed voor de psyche, versterkt door weerkaatsende kerstballen. Bovendien zijn er rituelen om ons te vermaken, eten met de familie, de nachtelijke kerkgang, de cadeautjes, tot en met het spel rond het schrik aanjagen en opvoeden van kinderen.

Met Sinterklaas en Kerst zijn de feestelijkheden in Nederland verspreid over december. In andere landen zijn die twee verknoopt en liggen de pakjes onder de kerstboom. In IJsland is het allemaal nog mooier. Daar hebben ze het zo ingericht dat kerst, net als de diep donkere dagen, ontzettend lang duurt. Daar is de kerst vervlochten met een oude legende.

In het grillige gebergte van IJsland woont een angstaanjagend stel, de trollen reuzin Grýla met haar man. Grýla heeft een enorme eetlust. In december komt ze naar beneden en neemt stoute kinderen mee in een zak, om in een grot haar honger te stillen. Dan zijn er nog de Yule Lads, de 13 ondeugende zonen. Ook zij zorgen voor spanning in de huizen en halen allerlei kattenkwaad uit. Ze komen ook naar de bewoonde wereld, vanaf 12 december elke dag één. De één wil de schapen melken en de melk stelen, een ander eet de restjes uit de pannen of likt de lepels af. Eentje verstopt zich onder de bedden van de kinderen, een ander zit op zolder te wachten tot hij de rookworsten kan stelen. En dan is er ook nog één die hard met de deuren slaat.

Vroeger waren de trollen vooral bekend om hun streken. Maar zoals in Nederland de roe en de zak van Sinterklaas minder prominent worden (en rituelen zich aanpassen aan nieuwe opvoed-ideeën), zo zijn ook de Yule Lads vriendelijker geworden. Terwijl de één na de ander arriveert, zetten de kinderen elke avond een schoen op de vensterbank. Ben je braaf geweest, dan krijg je een cadeautje. Voor de stoute kinderen is er een rotte aardappel.

Vanzelfsprekend is er ook in IJsland veel aandacht voor licht. Huizen en tuinen worden versierd. En terwijl de dagen korten, worden er lichtjes bij de graven van overleden dierbaren gezet. Zelfs de begraafplaatsen zien er ’s nachts warm en vrolijk uit.

Kerstavond is het moment van de zogenoemde kerstboekenvloed. Na een feestmaal geven de mensen elkaar boeken en gaan ze lekker zitten lezen. Het is de ultieme IJslandse gezelligheid, met rust, kaarsen, een dekentje en chocolademelk. Deze traditie is ontstaan tijdens de tweede Wereldoorlog, toen alles op rantsoen was behalve papier. Boeken waren zodoende het meest logische kerstcadeau.

Vanaf 25 december vertrekken de Yule Lads weer, één voor één in dezelfde volgorde als ze gekomen zijn, terug naar de bergen. Op 6 januari (Driekoningen) is de kerstperiode dan officieel voorbij. Na 26 dagen vermaak, keert eindelijk de rust terug in de IJslandse huizen.