OUDE EN NIEUWE KENNIS IN AFRIKA
LinkedIn blog van Alette Vonk: een reactie op afscheid van Kees Broere als correspondent van de Volkskrant in Afrika: “Oude en nieuwe kennis in Afrika”.
Revolutie
Vorige week schreef Kees Broere een mooi afscheidsartikel na 18 jaar correspondentschap voor de Volkskrant in Afrika. In het artikel betoogde hij dat de Afrikaanse jongeren zich zouden moeten ontworstelen aan de macht van oude mannen. In dit artikel wil ik een aspect aan zijn relaas toe voegen. Om dat doel te bereiken moet er namelijk één ding gebeuren: onderwijs.
Bij het lezen van het artikel overvielen mij vele gedachten. Ten eerste is daar herkenning: zelf heb ik tijdens mijn tienjarig verblijf in drie West-Afrikaanse landen meermaals gedacht: “Oh mensen, we hebben een revolutie nodig!” Dat revolutie niet het juiste antwoord is realiseerde ik me pas vele jaren later.
Ten tweede bekroop me het gevoel dat Broere zelf ook, als correspondent en als vader, paternalistische trekjes vertoont in zijn artikel door zelf te weten wat goed is voor het continent. Maar dit waardeoordeel wierp ik voor de zoveelste keer van mij en van Broere af. Ja, we zijn allen burgers op deze wereld. En ja, we mogen dingen van elkaar vinden en zeggen, zelfs financieren, indien er aan voorwaarden zoals transparantie is voldaan. Het was voor mij als ontwikkelingswerker in Afrika prettig om te constateren dat mijn ‘oplossingen’ niet geaccepteerd werden indien deze niet passend waren. Op zo’n moment verandert neo-koloniaal paternalisme in samenwerking en werkt het hebben van verschillende gezichtspunten zowel verhelderend als vernieuwend. Deze gedachtegang is eveneens interessant in de Nederlandse context, waar migranten (en de UN) een stem opeisen, maar dat terzijde.
Machtafstand
Terug naar Afrika. Want belangrijker dan bovenstaande, overviel mij even een gevoel van machteloosheid. Broere omschrijft op prachtige wijze een fundamenteel aspect van de culturen op dit majestueuze continent. En zoals Emeritus Professor Geert Hofstede na jarenlang onderzoek over culturen geconstateerd heeft: de fundamentele waarden van een cultuur blijven over het algemeen heel stabiel.
Geert Hofstede heeft twee basiswaarden onderzocht die onder het paternalisme van de Afrikaanse ouderen liggen: machtafstand en kortetermijngerichtheid. Machtafstand gaat over “de mate waarin de minder machtigen van een volk accepteren dat de macht ongelijk verdeeld is.” Vrijwel alle landen op het Afrikaanse continent scoren relatief hoog op deze culturele dimensie: de meerderheid accepteert inderdaad de macht van de ouderen, van de vaders, de stamoudsten, de wijze oude mannen met levenservaring. Indien men een bepaalde leider beu is, dan kan er in landen die hoog scoren op deze dimensie een revolutie ontstaan. Echter, meestal vervangt men in zo’n geval de huidige machthebber terwijl de onderliggende waarde van machtafstand en het respect voor de (nieuwe) leider niet verandert.
Traditie
Kortetermijngerichtheid betreft een andere culturele dimensie, het “staat voor het nastreven van deugden gericht op het verleden en op het heden, met name respect voor traditie, het voorkomen van gezichtsverlies en het voldoen aan sociale verplichtingen.” Stabiliteit is in deze culturen een hogere waarde dan flexibiliteit en afhankelijk van de situatie zal er daarom relatief vaker voor traditionele kennis gekozen worden dan voor ‘nieuwerwets’ onderwijs en wetenschappelijke kennis. Zoals Broere ook omschrijft is het niet verbazingwekkend dat men teruggrijpt op traditie. Het continent heeft een relatief korte, maar heftige koloniale periode gekend (vergelijk bijvoorbeeld Ghana met 59 jaar, Indonesië met 133 jaar en Brazilië met 321 jaar koloniale geschiedenis), die de oorspronkelijke systemen vernietigde of op de grondvesten deed schudden. Dat veel Afrikaanse mensen na kolonialisatie stabiliteit als hoge waarde verheffen, zal de waarschijnlijk al bestaande kortetermijngerichtheid eerdere versterkt dan verzwakt hebben.
De cultuur van een land is belangrijk, maar ook met een verschillend waardensysteem kan een land tot economische ontwikkeling komen. De Verenigde Staten kent eveneens een cultuur van relatief kortetermijngerichtheid, bijvoorbeeld, terwijl landen als Frankrijk en België een relatief hoge machtafstand kennen. Ik nodig u uit nog eens de inspirerende Tedtalk van de onlangs overleden Zweeds wetenschapper en statisticus Hans Rosling te bekijken, met voorbeelden van de grote stappen die Afrika met behulp van moderne kennis maakt.
Onderwijs
Het is enerzijds waar dat de basiswaarden van een cultuur slechts zeer langzaam veranderen (en dan ook nog relatief ten opzichte van elkaar). Anderzijds, machtafstand is in veel landen gerelateerd aan het genoten onderwijs en indien jongeren en vrouwen meer ruimte nodig hebben en zich versneld willen bevrijden van het paternalisme van ouderen, zoals Broere beschrijft, dan is brede inzet van onderwijs het pad om te bewandelen. Edna, de dochter van Broere, is hier een sprankelend voorbeeld van en er zijn op het moment vele voorbeelden te noemen als zij. Het is een langzame, sluipende verandering, maar met name in de landen die hun onderwijs systeem op orde hebben is deze trage evolutie gaande.
Vluchtelingenstroom
Tenslotte, willen we in Nederland de vluchtelingenstroom transformeren naar een gezonde uitwisseling, dan ligt hier toch echt één van de sleutels voor de langere termijn oplossing. Inzet op onderwijs in de landen zelf en support voor hoogopgeleiden (en andere entrepreneurs) bij de projecten die zij uit willen voeren. Daarbij is het herkennen, begrijpen en accepteren van culturele verschillen van groot belang. De rijke landen in Europa hebben de mogelijkheid deze inzet te ondersteunen en hebben bovendien een welbegrepen eigenbelang.
